فولیکول ابتدایی چیست؟

فیزیولوژیک رخ می دهد ) تعداد آنها کاهش یافته و در موقع تولد به ۲ تا ۴ میلیون و در زمان بلوغ به ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار عدد می رسد ( در طول دوران باروری فقط ۴۰۰ فولیکول در تخمک گذاری شرکت می کنند ) .

به گزارش مجله زنان، از حوالی هفته ۸ تا ۱۳ حاملگی اوو گونی ها وارد مرحله تقسیمات میوری شده و در مرحله دیپلوتن پروفاز از اولین مرحله تقسیم میوزی متوقف می شوند و به همان ترتیب تا زمان بلوغ باقی می مانند . به این سلول ها اووسیت یا تخمک اولیه ( primary oocyte )  گفته می شود . اووسیت اولیه توسط یک لایه از سلول های فولیکول مسطح ( مشتقی از پوشش سلو میک ) احاطه می شوند که به این لایه   سلولی Pregranulosa  و به مجموع این دو ( اووسیت اولیه و لایه پره گرانولوزا ) ( با قطری حدود ۲۰ میکرون ) فولیکول ابتدایی ( primordial follicle ) گفته می شود .

با ادامه روند تکامل ، سلول های پره گرانولوزا از حالت مسطحی به مکعبی درآمده و از طریق تقسیمات میتوزی تکثیر یافته و در نهایت یک لایه تک سلولی ( حدود ۱۵ سلول ) موسوم به لایه دانه دار ( granulosa layer ) را تشکیل می دهند . سلول های گرانولوزا گلیکوپروتئینی ترشح کرده و دور اووسیت را احاطه می کند که به آن   Zona pellucida  گفته می شود .

علاوه بر این ، اندازهٔ اووسیت نیز کمی افزایش می یابد . به این مرحله از تکامل فولیکول ، فولیکول اولیه ( primarg follicle )  گفته می شود . مراحل اولیه تکامل فولیکول ( در کتاب دنفورت تا فولیکول ابتدایی و در کتاب کیستنر تا فولیکول اولیه ) مستقل از اثر گونادوتروپین ها صورت می گیرد ولی مراحل بعدی نیازمند تحریک گونادوتروپین ها است و به همین دلیل روند تکامل فولیکولی تا قبل از بلوغ ناقص بوده و فولیکولها دچار آترزی می شوند . تحت تأثیر گونادوتروپین در هر سیکل قاعدگی تعداد ۳ تا ۱۵ فولیکول اولیه ( یا ابتدایی ) شروع به ادامه رشد کرده و سلول های گرانولوزا تکثیر یافته و تشکیل چند ردیف سلولی را می دهند و بین آنها gap juncation  و گیرنده های گونادوتروپینی ظاهر شده و قطر اووسیت به حدود ۸۰ میکرون می رسد ( قطر فولیکول حدود ۲۰۰ میکرون ) . همچنین در اطراف لایهٔ دانه دار ، سلول های شبه فیبروبلاستی مشتق از بافت استرومای تخمدان باهم متعدد شده و تشکیل لایه تکا ( theca lager ) را می دهند که بعداً خود به تکای داخلی و خارجی تقسیم می شود . به این مرحله از تکامل فولیکولی ، فولیکول پیش حفره ای ( Preantral Follicle ) گفته می شود. بین لایه گرانولوزا و تکا یک غشاء پایه موسوم به basal lamina قرار دارد .

در مراحل اولیه تکامل فولیکولی ، سلول های گرانولوزا فقط دارای گیرنده های FSH و سلول های تکا فقط دارای گیرندههای LH هستند  LH از طریق تحریک سلول های تکا موجب سنتز آندروژن ( اندروستن دیون و تستوسترون ) از کلسترول ( خصوصاً کلسترول نوع LDL )  می شود . از طرفی آندروژن تولید شده وارد سلول های گرانولوزا ( و مقداری نیز وارد گردش خون ) شده و در آنجا تحت تأثیر FSH و سیستم آنزیمی آرئوماتاز تبدیل به استروژن ( استرادیول ، استرون و نهایتاً استرادیول ) می شود . با

فولیکول اولیه در حال رشد و تکامل به طرف فولیکول پیش حفره ای

ادامه رشد و تکامل فولیکول های پیش حفره ای میان سلول های گرانولوزا مایع ترانسودا ترشح و تجمع یافته و بتدریج حفرات کوچکی ( antrum ) داخلی فولیکول تشکیل شده که در نهایت این حفرات کوچک به هم متصل شده و حفره  واحدی را می سازند . به این مرحله ، فولیکول حفره ای یا ثانویه ( antral or secondrg follicle ) گفته می شود ( شکل ۴ – ۲ ) . درون این حفره فولیکولی مقادیر متفاوتی از استروژن ، اندروژن و FSH وجود دارد . تا روز چهارم قاعدگی تفاوتی در اندازه فولیکول های حفره ای وجود ندارد و تا روز هشتم ، فولیکولی که قرار است در آینده تخمک گذاری کند ] موسوم به فولیکول غالب یا منتخب ( dorninant or recruitment ) [ مشخص خواهد شد . مکانیسم اصلی انتخاب یک فولیکول به عنوان فولیکول غالب ( که در اینده تخمک گذاری خواهد کرد ) وجود تفاوت در میزان استروژن و FSH مایع درون حفره و تعداد گیرنده های FSH فولیکول است . بدین ترتیب که افزایش غلظت استروژن خون باعث مهار ترشح FSH می شود و کاهش FSH منجر به افت سنتز استروژن و افزایش تولید آندروژن در فولیکول ها می شود . اما از آنجایی که غلظت استروژن و FSH و تعداد گیرنده های FSH داخل فولیکول غالب بالا است ، لذا تغییرات فوق فقط بر روی سایر فولیکول ها اعمال می شود . البته خود فولیکول غالب از طریق تولید و ترشح استروئید و پروتئین های inhibin و تنظیم کننده فولیکول باعث مهار رشد و آترزی سایر فولیکول ها می شود .

بطوریکه برداشتن فولیکول غالب باعث ادامه روند رشد آنها می شود .

( نکته ) عامل اصلی تعیین کننده طول مدت فاز فولیکولر پروتئین inhibin است .

تخمک گذاری ( Ovulation ) :

برخلاف اثر مهاری مطلق استروژن ( خصوصاً استرادیول ) بر روی ترشح FSH . استروژن در غلظت های پایین بر روی ترشح LH اثر مهاری ولی با غلظت بیش از  Pg/ml  ۲۰۰ ( برای مدت حداقل ۵۰ ساعت ) اثر تحریکی دارد . این پدیده  مهم باعث شروع افزایش شدید و ناگهانی فرکانس و آمپلی تود  GnRH  و ترشح  LHشده که به آن موج LH  ( LH surge ) گفته شده و دقیقا ۳۵ تا ۴۴ ساعت قبل از تخمک گذاری رخ می دهد . علاوه بر این ، در ترشح FSH نیز تغییرات مشابه ای ( ولی با شدت کمتری ) رخ می دهد . موج LH باعث چهار واقعه در تخمدان می شود که در نهایت موجب تخمک گذاری می شود : ( ۱ ) لوتئینیزاسیون سلول های گرانولوزا و تکا و ( ۲ ) در نتیجه افزایش تولید پروژسترون ، ( ۳ ) از سرگیری فولیکول حفره ای یا ثانویه . میزان رشد و تکامل فولیکول بر اساس اندازه  فولیکول ، حجم حفره  داخل آن ، تعداد گیرنده های سلول های گرانولوزا ، واسکولاریزاسیون و لوتئینیزاسیون لایه تکا و مرحله  تقسیم میوزی اووسیت برآورد می شود . و تکمیل تقسیمات میوزی تخمک و ( ۴ ) ورود عروق خونی به داخل فولیکول پاره شده و آماده سازی آن جهت تبدیل به جسم زرد .

در حوالی تخمک گذاری اندازه فولیکول غالب به حداکثر رسیده ( ۱ تا ۲ سانتیمتر ) و در مجاور کورتکس قرار می گیرد . به این مرحله از تکامل فولیکولی ، فولیکول بالغ یا گرافین ( mature or Graafian Follicle ) گفته می شود .

( نکته ) تخمک گذاری حدود ۲۴ تا ۳۶ ساعت بعد از پیک استرادیول و ۱۰ تا ۱۲ ساعت بعد از پیک LH رخ می دهد . شروع موج LH که حدود ۳۶ ساعت قبل از تخمک گذاری رخ می دهد ، قابل اعتمادترین روش تخمین زمان تخمک گذاری است .

تخمک گذاری در بهار معمولاً در حوالی صبح و در پاییز و زمستان معمولاً حوالی غروب رخ می دهد .

پروستاگلاندین ها ( و در نتیجه واکنش های التهابی در سطح تخمدان و فولیکول ) نقش مهمی در روند تخمک گذاری داشته و در بیمارانی که مشکل نازایی دارند ، توصیه می شود از مصرف مهارکننده های سنتز پروستاگلاندین ها ( از جمله NSAID ) خودداری کنند .

دسته‌بندی‌ها: سلامت جنسی

برچسب‌ها: ,,,,